Vrij Nederland, 5 februari 2013

door Tomas Vanheste

 

Bestseller-psychiater Dirk De Wachter past de negen criteria van borderline toe op de hedendaagse, zieke maatschappij.

 


Wat zegt het over onze zuiderburen dat ’s lands meest spraakmakende cultuurcriticus op dit moment een psychiater is? Is hun samenleving soms ziek? Dat is precies wat Dirk De Wachter betoogt in Borderline Times.


In zijn boek past het diensthoofd gezinstherapie bij het Universitair Psychiatrisch Centrum van de Universiteit Leuven de negen criteria van borderline toe op de hedendaagse samenleving. En die voldoet uitstekend aan de diagnose, betoogt de professor. Niet alleen in het Belgische absurdistan, maar in de gehele westerse consumptiemaatschappij.

Want alom heerst een chronisch gevoel van leegte, bijna iedereen worstelt met zijn eigen identiteit, zinloos geweld flakkert keer op keer op, we paren even intense als instabiele relaties aan een grote verlatingsangst en zijn de slaaf van voortdurend wisselende begeertes en impulsen. Het resultaat is dat we ons nog nooit zo van god verlaten, ongelukkig en eenzaam hebben gevoeld, claimt De Wachter.


Zijn felle boodschap vindt een gretig gehoor. Na een imposante reeks mediaoptredens van de psychiater, onder andere bij de Nerdsessies, de Belgische variant van De Wereld Leert Door, is Borderline Times geklommen tot de eerste plaats in de non-fictie-toptien van De Standaard. En dat terwijl het is uitgegeven bij Lannoo Campus, een uitgeverij die normaliter een kleine, wetenschappelijke niche bedient.


Hoe verklaart u dit enorme succes?

‘Niet door mijn geniale inzichten, maar doordat er een onderstroom is van jonge mensen die zeggen: er is iets niet in de haak met de wereld, er moet iets gebeuren, we weten niet goed wat, we kunnen daar de vinger niet op leggen, maar daar staat het in, bij Paul Verhaeghe (door VN in augustus 2012 geďnterviewd, red.) in zijn boek Identiteit en bij Dirk De Wachter in Borderline Times. Ik krijg heel veel reacties en uitnodigingen, het is amper leefbaar voor mijn vrouw en kinderen. Uit heel uiteenlopende politieke hoeken, die het allemaal willen opeisen. Ze zeggen allemaal: dat is wat wij bedoelen.’

 

Nick Cave

Boven aan de trap die afdaalt naar het souterrain van zijn Antwerpse herenhuis waarin De Wachter zijn privépraktijk heeft, staat in schoonschrift geschreven: ‘Aus der Tiefe rufe ich, Herr, zu dir’. 

Borderline Times eindigt met de titel van een andere Bach-cantate: ‘Ich hatte viel Bekümmernis in meinem Herzen aber deine Tröstungen erquicken meine Seele’.

‘Ik ben een groot Bach-liefhebber,’ zegt de psychiater, die vanwege een markante gelijkenis met de popmuzikant onder zijn studenten de bijnaam Nick Cave heeft en zelf als gitarist puberale rocksterambities koesterde. ‘Een van de mensen die ik erg bewonder is een collega van mij, een psychiater die zijn vak nooit heeft beoefend maar de muziek in is gegaan: Philippe Herreweghe van het Gentse Collegium Vocale. Dat is de psychiater die, vind ik, het hoogst in de schuif ligt. Hij geneest mij, hij voedt mij, hij is mijn therapeut die mij troost zonder het zelf te weten. Ik luister graag naar Bach om mij te troosten in een wereld vol bekommernis.’

 

Hoezo is de wereld vol bekommernis en zijn we niet gelukkig? Zowel Nederland als België staat in de top van de geluksstatistieken.

‘Ik heb daar zo mijn gedachten over. Het blijkt dat in landen met de grootste gelukkigheid ook de graad van depressie, verzuring en malcontentement het hoogst is. Meer en meer is het een broos geluk van een dik ik op een klein eiland. Ik pleit ervoor dat we leren alstublieft een beetje ongelukkig te zijn. Het is op die manier dat we de wereld kunnen verbeteren. Ik ben wel wat ongelukkig over de onrechtvaardigheden in de wereld, over het vergroten van de kloof tussen arm en rijk, over de mensen die ik dagelijks in mijn praktijk zie. Een van de problemen is dat het doel van het bestaan in deze wereld het gelukkig zijn is. Voor mij mag het een bijwerking zijn, maar geen doel op zich. Het doel op zich is een goed leven, en dat betekent de verantwoordelijkheid nemen voor de ander. Hoe kan ik ervoor zorgen dat de ander, die mijn leven betekenis en zin geeft, bij mij binnenkomt? Die ander stoort mij in mijn zelfgenoegzame cocon, hij laat mij een beetje ongelukkig zijn. Maar dat zorgt er wel voor dat de hele samenleving meer verbonden is, dat we het ongeluk niet afstoten als een psychiatrische afwijking en zij die eraan lijden voor pillen naar de dokter sturen. We scoren 7,6 op de schaal van geluk, en we willen nog meer. Hoe kunnen we naar 7,8? Nog meer bubbelbaden tot we vermosselen tot weekdieren.’

 

En de eenzaamheid…

‘… is reusachtig.’ De Wachter verwijst naar een recent onderzoek van de Vlaamse sociologe Leen Heyten waaruit naar voren komt dat meer dan een kwart van de Belgen zich sterk tot heel sterk sociaal eenzaam voelt, dat wil zeggen een betekenisvolle relatie met een bredere groep mensen mist. ‘De wereld is erg mobiel geworden, mensen verhuizen steeds vaker. Standvastige relaties houden het niet. De duur van het huwelijk verkort jaarlijks. Kinderen groeien op in gezinnen die steeds veranderen. Tot mijn veertigste dacht ik: in mijn vriendenkring valt het wel mee, zijn die statistieken wel juist? Maar daarna kwam er ook een cascade van relationele toestanden.’

 

Het gevolg is dat hechting het cruciale thema van de volgende generaties is, zegt u. Wat is dat precies?

‘Dat betekent een basisvertrouwen dat een kind bij zijn ouders terecht kan in alle omstandigheden, ook als het niet goed gaat. En dat een ouder een kind kan terechtwijzen, zonder dat dit het graag zien in de weg staat. Dat is een zeer groot probleem in deze tijd, vraag het aan alle kinderpsychiaters. Mensen durven hun kinderen niet meer tegen te spreken, omdat ze dan vrezen hun liefde te verliezen. We gaan meer en meer naar een situatie waarin opnieuw samengestelde gezinnen, niet het primaire gezin, de basis vormen. Mijn oproep is niet om terug te gaan naar het primaire gezin van de jaren vijftig, maar wel, en daar ben ik heel erg moralistisch in, om het kind centraal te plaatsen in de organisatie van het leven. Als er een generatie onveilig gehechte kinderen de wereld in komt, krijgen we op psychologisch en sociologisch vlak een totale verbrokkeling. Onveilig gehechte mensen kunnen geen duurzame relaties aangaan, niet in hun liefdesleven, niet met hun eigen kinderen en niet op hun werk. Zo gaan we meer en meer naar een sample-maatschappij toe. ’

 

Er is geen generatieconflict meer, kinderen beschouwen hun ouders als hun vrienden en blijven veel langer thuis wonen. Superhecht toch?

‘Dat is juist een probleem. Er moet een hiërarchisch verschil tussen ouder en kind zijn. Die kinderen zijn vaak overmatig symbiotisch gehecht. We zien dat in vergaande mate in Japan, waar vooral de jongens tot hun dertigste thuis wonen. Ze zijn thuis in dat coconnetje, hun vrienden hebben ze via Facebook en ze gaan de wereld niet in. Onveilig gehecht zijn betekent ofwel naar het symbiotische streven, niet kunnen loslaten, heel erg angstig in de cocon blijven, ofwel breken, er niets mee te maken willen hebben. Beide fenomenen nemen toe.’

 

Geweldserupties zijn alom, zegt u. Toch is het aantal geweldsdelicten in de afgelopen jaren niet toegenomen.

‘Ja, ook hierover zegt men: u overdrijft toch iets, vroeger was dat toch ook? Nu komt dat allemaal in de pers, het wordt zo uitvergroot. Maar ik geef veel lezingen, en elke keer kan ik een voorbeeld geven van iets wat pas is gebeurd, zoals die doodgeslagen grensrechter bij jullie. Gewelddadigheid en agressie zijn zeker van alle tijden. Maar de agressie van vandaag komt uit het niets. De zinloosheid ervan is nogal typisch. Een gewone jongen die over straat loopt en ineens mensen doodschiet. En als je het hem daarna vraagt, zegt hij: ik weet het niet. Het gaat over het op de kop slaan van een oude meneer en niet eens zijn portefeuille afnemen. Dat soort criminaliteit lijkt wel iets van deze tijd te zijn.’

Bron:  https://www.vn.nl/we-leven-in-een-borderline-maatschappij/